«Στροφὴν πρὸς τὰ κρείττονα»
᾿Εντὸς ὀλίγων ἡμερῶν εἰσερχόμαστε στὴν ῾Αγία καὶ Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τὴν ἱερωτέρα περίοδο τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἔτους.
῾Ο ἱερὸς Χρυσόστομος λέγει, ὅτι οἱ Πατέρες τῆς Α´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου «συνελθόντες ἐθέσπισαν τεσσαράκοντα ἡμέρας νηστείας, προσευχῆς, ἀκροάσεων, ἱερῶν κηρυγμάτων, λατρευτικῶν συνάξεων, ὥστε ἀφοῦ κατ᾿ αὐτὰς τὰς ἡμέρας καθαρισθῶμεν ὅλοι ἐπιμελῶς καὶ διὰ προσευχῶν καὶ διὰ ἐλεημοσύνης καὶ διὰ νηστείας καὶ διὰ ἀγρυπνιῶν καὶ διὰ δακρύων καὶ διὰ ἐξομολογήσεως καὶ δι᾿ ὅλων τῶν ἄλλων μέσων, οὕτω μὲ καθαρὰν συνείδησιν, ὅσον τὸ δυνατὸν εἰς ἡμᾶς» νὰ ἑορτάσουμε τίς ἅγιες ἡμέρες τῶν Παθῶν καὶ τῆς ᾿Αναστάσεως τοῦ Κυρίου, προσερχόμενοι στὰ ἅγια Μυστήρια, πού αὐτὲς ἀκριβῶς τὶς ἡμέρες ὁ Ἴδιος παρέδωσε.
Στὴν ἀρχὴ τῆς Τεσσαρακοστῆς, ἀλλά καί κατὰ τὴν διάρκεια αὐτῆς χρειαζόμαστε περισσότερη πνευματική ἐνίσχυση στὸν προσωπικό πνευματικὸ ἀγῶνα μας. Κατὰ τὴν παράδοσι τῆς ᾿Εκκλησίας ἡ Τεσσαρακοστὴ εἶναι περίοδος μετανοίας. ᾿Εφ᾿ ὅσον κατὰ τὴν διδασκαλία τῆς ᾿Εκκλησίας ἡ ἁμαρτία χωρίζει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὸν Θεό, ἐξυπακούεται, ὅτι ἡ μετάνοια ἀποκαθιστᾶ τὴν κοινωνία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεό. ῾Ο ῞Αγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος δίδει τὸν ὁρισμὸ τῆς μετανοίας· «Τὴν μετάνοιαν νόει στροφὴν πρὸς τὰ κρείττονα» (νὰ ἀντιλαμβάνεσαι, ὅτι ἡ μετάνοια εἶναι στροφὴ πρὸς τὰ καλλίτερα) (῎Επη θεολογικὰ, Ε.Π.Ε. τ. 9, σελ. 444).
Παρατηρεῖ, ὅτι γιὰ τοὺς ἀνθρώπους “εἶναι μεγάλο πρᾶγμα, ἔστω καὶ ἂν δὲν τηρήσουν τὸ πρῶτο σκέλος τῆς ἐντολῆς, τὸ νὰ μὴν ἁμαρτάνουν δηλαδή, τὸ νὰ τηρήσουν τοὐλάχιστον τὸ ἄλλο σκέλος, τὸ νὰ ἐπανέλθουν στὴν προηγούμενη κατάστασι ἀφοῦ ἁμαρτήσουν” (Λόγος Β´ ᾿Απολογητικὸς τῆς εἰς τὸν Πόντον φυγῆς Ε.Π.Ε. τ. 1 σελ. 78). Καὶ προσθέτει γιὰ τὴν ἀνάγκη τῆς μετανοίας· «῎Ας ἀναγνωρίσουμε, ὅτι τὸ νὰ μὴν ἁμαρτήση κανεὶς καθόλου, εἶναι πράγματι πάνω ἀπὸ τὶς ἀνθρώπινες δυνάμεις καὶ γνώρισμα μόνο τοῦ Θεοῦ... Τὸ νὰ μένη ὅμως κάποιος ἀθεράπευτος εἶναι γνώρισμα μόνο τῆς πονηρῆς καὶ ἀντιθέτου πρὸς τὸν Θεό φύσεως καὶ τῶν ἐνεργειῶν, ποὺ προέρχονται ἀπὸ αὐτή. Τὸ νὰ ἐπιστρέφουν ἐκεῖνοι ποὺ ἔχουν ἁμαρτήσει, εἶναι γνώρισμα ἀνθρώπων ἀγαθῶν, ποὺ ἀνήκουν στὴν μερίδα ἐκείνων ποὺ σώζονται. Διότι καὶ ἂν ἀκόμη ἡ σάρκα προσελκύη κάτι ἀπὸ τὴν κακία, καὶ ἂν ἀκόμη τὸ χωματένιο σῶμα παρασύρη τὸν νοῦν πρὸς τὰ κάτω, ἐνῶ προχωρεῖ πρὸς τὰ ἐπάνω, ἢ τοὐλάχιστον ἔχει δημιουργηθῆ γιὰ νὰ πορεύεται πρὸς τὰ ἐπάνω, ὅμως ἡ θεία εἰκόνα ἂς ἀπομακρύνη πάλι τὴν λάσπη καὶ ἂς ἀναγκάση τὴν σάρκα, ποὺ εἶναι ὑποταγμένη στὸν ἴδιο ζυγὸ νὰ στραφῆ πρὸς τὰ ἐπάνω...» (Λόγος ιστ´, εἰς τὸν Πατέρα Σιωπῶντα ... Ε. Π. Ε. τ. 5 σελ. 352).
῾Ο Μέγας Βασίλειος διδάσκει, ὅτι ἡ ψυχὴ θεραπεύεται πραγματικά, ἀληθινὰ καὶ καθολικά, ὅταν ἀποχωρήση ἀπό τήν ἁμαρτία. Ἀναφέρει : «Γενικὰ ὅμως πιὸ ἀληθινὴ θεραπεία εἶναι ἡ ἀπομάκρυνσις ἀπὸ τὴν ἁμαρτία. ῞Ωστε ἐκεῖνος ποὺ ἀθέτησε τὴν θεία χάρι γιὰ τὴν ἡδονὴ τῆς σαρκὸς θὰ μᾶς ἀποδείξη τελείως τὴν θεραπεία του μὲ τὸ νὰ ἀπομακρυνθῆ ἀπὸ τὶς ἡδονές, ποὺ τὸν κατέστρεψαν, διὰ τῆς συντριβῆς τῆς σαρκός, καὶ τῆς πλήρους δουλαγωγήσεώς της, ὅπως ἀπαιτεῖ ἡ ἐγκράτεια. Πρέπει λοιπὸν νὰ γνωρίζουμε καὶ τὰ δύο, καὶ τὴν κανονικὴ ἀκρίβεια καὶ τὴν κατὰ συνήθεια πρακτική, ν᾿ ἀκολουθοῦμε δὲ τοὺς παραδοσιακοὺς τύπους στὶς περιπτώσεις ποὺ δὲν ἀνέχονται τὴν αὐστηρότητα τῶν κανόνων» (᾿Επιστολὴ 188, Πρὸς ᾿Αμφιλόχιον, Ε.Π.Ε. τ. 1 σελ. 190-192).
῾Ο ῞Αγιος ᾿Ιωάννης ὁ Χρυσόστομος καθορίζει τὶς ὁδοὺς τῆς μετανοίας στὶς ἐννέα ὁμιλίες του «Περὶ Μετανοίας». Πρώτη ὁδός· ῾Η αὐτοπροαίρετος ἐξομολόγησις «Λέγε σὺ πρῶτος τὰς ἀνομίας σου, ἵνα δικαιωθῇς». Δευτέρα ὁδός· Τὸ πένθος τῆς ἁμαρτίας. Τρίτη ὁδός· ῾Η ταπεινοφροσύνη. Τετάρτη ὁδός· ῾Η ἐλεημοσύνη. Πέμπτη ὁδός· ῾Η προσευχή. ῞Εκτη ὁδός· Δάκρυα μετανοίας «κλαῦσον ἐπὶ τῇ ἁμαρτίᾳ σου» (Ε.Π.Ε. τ. 30 σελ. 112 κ. ἕξ.).
῾Ο ῞Αγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ὡς σοφὸς καὶ διακριτικὸς διδάσκαλος τῆς πνευματικῆς ζωῆς θέτει ἕνα κανόνα, τὸν ὁποῖο πρέπει νὰ προσέχουν οἱ Ποιμένες, ὅταν πρέπει νὰ οἰκονομήσουν ἕνα ἐξομολογούμενο. Ἀναφέρει : «᾿Εξ ἴσου εἶναι κακὸ καὶ ἡ συγχώρησις ποὺ γίνεται χωρὶς σωφροσύνη καὶ ἡ καταδίκη ποὺ γίνεται χωρὶς συγχώρησι, ἐπειδὴ ἡ μὲν πρώτη ἀφήνει τελείως ἐλεύθερα τὰ χαλινάρια, ἐνῶ ἡ δεύτερη προκαλεῖ ἀπόγνωσι μὲ τὴν σκληρότητά της. Δεῖξε μου τὴν καθαρότητά σου, καὶ τότε θὰ δεχθῶ νὰ ὑπερηφανεύεσαι. Τώρα ὅμως φοβοῦμαι μήπως, ἐνῶ εἶσαι γεμᾶτος ἀπὸ πληγὲς, βάλης μέσα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖο παραμένει ἀθεράπευτο... » (Ε.Π.Ε. τ. 5 Λόγος λθ´ εἰς τὰ ῞Αγια Φῶτα σελ. 108).
῾Η μετάνοια κατὰ τὴν διδασκαλία τῆς ᾿Εκκλησίας ὁλοκληρώνεται μὲ τὸ Μυστήριο τῆς Ἐξομολογήσεως, τὸ ὁποῖο συντηρεῖ τὴν σχέσι τοῦ ἀνθρώπου με τὸν Θεό.
